Фарзона РУДАНЕТС,
омӯзгори фанни забони англисии МТМУ №23,
ноҳияи Шоҳмансури шаҳри Душанбе
Дар шароити ташаккули ҷомеаи иттилоотӣ ва густариши раванди ҷаҳонишавӣ масъалаи омӯзиши забонҳои хориҷӣ ба яке аз самтҳои муҳимми таҳқиқоти илмҳои педагогӣ, равоншиносӣ ва забоншиносӣ табдил ёфтааст. Тағйироти куллӣ дар низоми муоширати байналмилалӣ ва афзоиши ҳаҷми иттилооти илмӣ зарурати азхудкунии воситаҳои муассири коммуникатсияро ба миён мегузорад. Дар ин замина, забони англисӣ ҳамчун забони робитаи умум дар фазои илмию иттилоотии ҷаҳон мавқеи устувор касб намудааст.
Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ба масъалаи омӯзиши забонҳои хориҷӣ таваҷҷуҳи хосса зоҳир мегардад. Дар шароити муосир, ки рушди ҷомеа ба сатҳи ҳамгироӣ бо фазои байналмилалӣ вобастагии зич дорад, баланд бардоштани сатҳи забондонии аҳолӣ ҳамчун яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати давлатии соҳаи маориф муайян гардидааст. Пешвои муаззами миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Паём, суҳбату мулоқот ва суханрониҳояшон пайваста ба омӯзиши забонҳои хориҷӣ ишора мекунанд ва таъкид медоранд, ки насли наврасу ҷавон барои ҳамқадам будан бо ҷаҳони муосир, азхуд намудани илму технологияҳои навин ва муаррифии шоистаи Тоҷикистони соҳибистиқлол бояд забонҳои хориҷиро амиқ омӯзанд.
Аз ҷониби давлату Ҳукумат як қатор санадҳои меъёрӣ-ҳуқуқӣ ва барномаҳои давлатӣ дар самти такмили омӯзиши забонҳои хориҷӣ қабул ва амалӣ гардидаанд. Аз ҷумла, «Барномаи давлатии такмили таълим ва омӯзиши забонҳои русӣ ва англисӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030» ба баланд бардоштани сифати таълими забонҳо, такмили ихтисоси омӯзгорон ва ҷорӣ намудани усулҳои муосири таълим равона шудааст.
Дар доираи татбиқи ин барнома тадбирҳои мушаххас, аз қабили таҷдиди барномаҳои таълимӣ, таҳияи китобҳои дарсии мутобиқ ба стандартҳои байналмилалӣ, ворид намудани технологияҳои иттилоотӣ-коммуникатсионӣ ба раванди таълим ва густариши шабакаи марказҳои омӯзиши забонҳо амалӣ мегарданд. Ин тадбирҳо ба баланд гардидани самаранокии таълим ва мутобиқшавии он ба талаботи замони муосир мусоидат менамоянд. Ҳамзамон, фаъолияти муассисаҳои махсусгардонидашуда, аз ҷумла, Донишгоҳи байналмилалии забонҳои хориҷии Тоҷикистон ба номи Сотим Улуғзода барои омода намудани мутахассисони баландихтисос заминаи мусоид фароҳам овардааст. Дар чунин муассисаҳо омодасозии кадрҳои соҳа бо истифода аз усулҳои пешқадами таълим ва мутобиқ ба стандартҳои ҷаҳонӣ ба роҳ монда шудааст.
Сиёсати давлатӣ дар соҳаи забономӯзӣ ба рушди салоҳиятҳои коммуникативӣ, баланд бардоштани сатҳи маърифатнокӣ ва фароҳам овардани шароит барои дастрасӣ ба захираҳои илмӣ ва технологӣ равона гардидааст. Дастгириҳои давлатӣ дар ин самт ҳамчун омили муҳимми рушди устувори ҷомеа ва таҳкими мавқеи кишвар дар арсаи байналмилалӣ арзёбӣ мегардад.
Аз дидгоҳи назарияи когнитивӣ омӯзиши забон ҳамчун раванди бисёрсатҳа арзёбӣ мегардад, ки дар он фаъолияти зеҳнӣ, хотира, диққат ва механизмҳои коркарди иттилоот ба таври ҳамоҳанг амал мекунанд. Азхудкунии воҳидҳои луғавӣ ва сохторҳои грамматикӣ заминаи рушди тафаккури абстрактӣ ва мантиқиро фароҳам меорад. Дар ин раванд, шахс қобилияти муқоиса, таҳлил ва хулосабарориро инкишоф дода, ба дарки амиқи падидаҳои забонӣ ва фарҳангӣ мерасад.
Аз назари педагогикаи муосир омӯзиши забонҳои хориҷӣ ҳамчун раванди ташаккули салоҳияти коммуникативӣ арзёбӣ мешавад. Салоҳияти коммуникативӣ маҷмуи дониш, малака ва қобилиятро дар бар мегирад, ки барои истифодаи самараноки забон дар ҳолати гуногуни иҷтимоӣ заруранд. Ин мафҳум дониш ва қобилияти истифодаи забонро дар муҳити воқеии муошират фаро мегирад.
Таҳқиқоти муосири соҳаи психолингвистика нишон медиҳад, ки омӯзиши забонҳои хориҷӣ ба рушди чандзабонӣ (multilingualism) мусоидат намуда, маърифати шахсро баланд мебардорад. Шахсони забондон дорои қобилияти баланди мутобиқшавӣ ба муҳити гуногун буда, дар ҳалли масъалаҳои мураккаб самараноктар амал мекунанд.
Ҷанбаи иҷтимоӣ ва фарҳангии масъалаи забономӯзӣ низ муҳим мебошад. Забон ҳамчун воситаи асосии интиқоли арзишҳои фарҳангӣ ва маънавӣ хидмат мекунад. Омӯзиши забонҳои хориҷӣ ба шахс имкон медиҳад, ки бо анъана, меъёрҳо ва ҷаҳонбинии халқҳои дигар шинос шавад. Ин раванд ба ташаккули тафаккури интеркултуралӣ ва таҳаммулпазирӣ мусоидат намуда, сатҳи муоширатро баланд мебардорад.
Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон, бо дарназардошти сиёсати давлатӣ дар самти рушди маориф ва ҳамгироии байналмилалӣ, омӯзиши забонҳои хориҷӣ ҳамчун яке аз самтҳои афзалиятнок муайян гардидааст.
Омӯзиши забонҳои хориҷӣ ба рушди когнитивӣ ва муоширати иҷтимоии шахс таъсир мерасонад. Дар шароити муосир ин раванд ҳамчун унсури ҷудонашавандаи таҳсилоти босифат ва рушди устувори ҷомеа дониста мешавад. Ҳоло натиҷаҳои таҳқиқоти илмӣ дар маҷаллаҳои тақризшавандаи ҷаҳонӣ ва пойгоҳҳои додаҳо, аз қабили Scopus ва Web of Science бо забони англисӣ нашр мегарданд. Ин ҳолат нишон медиҳад, ки ин забон ҳамчун воситаи машруияти илмӣ (scientific legitimation) ва эътирофи байналмилалии натиҷаҳои таҳқиқотӣ хидмат мекунад.
Аз дидгоҳи фаъолияти илмӣ донистани забони англисӣ шарти зарурии иштирок дар гардиши ҷаҳонии дониш ба ҳисоб меравад. Муҳаққиқоне, ки забони англисиро медонанд, имкони васеъ барои дастрасӣ ба адабиёти аслӣ, муқоисаи натиҷаҳои таҳқиқот ва татбиқи таҷрибаҳои пешқадамро доранд. Маҳдудияти забонӣ бошад, метавонад ба маҳдудияти илмӣ расонад, ки дар натиҷа, сифати таҳқиқот ва сатҳи рақобатпазирии он коҳиш меёбад.
Дар низоми маориф забони англисӣ ҳамчун воситаи муҳимми байналмилалӣ шудани таҳсил дониста мешавад. Ворид намудани стандартҳои байналмилалӣ ба мазмуни таҳсил, истифодаи китобҳои дарсӣ ва дастурҳои методии хориҷӣ, инчунин, иштирок дар барномаҳои табодули академӣ ба сатҳи дониши забонии донишомӯзон ва омӯзгорон вобастагии мустақим дорад. Ин раванд ҳамгироии низоми миллии маорифро бо фазои ҷаҳонии таълим мустаҳкам мегардонад.
Аз нуқтаи назари методикаи таълим истифодаи равишҳои интегратсионӣ, аз ҷумла, омӯзиши фан тавассути забони хориҷӣ (CLIL), ба ташаккули ҳамзамони донишҳои соҳавӣ ва салоҳиятҳои забонӣ шароит фароҳам меорад.Ин усул ба баланд гардидани фаъолнокии донишомӯзон, рушди тафаккури интиқодӣ ва қобилияти таҳлили иттилооти мураккаб замина мегузорад. Дар чунин муҳит забон аз ҳадафи омӯзиш ба воситаи омӯзиш табдил меёбад.
Илова бар ин, забони англисӣ дастрасӣ ба захираҳои рақамии таълимиро таъмин менамояд. Платформаҳои байналмилалӣ, аз қабили курсҳои оммавии кушода (Massive Open Online Courses), китобхонаҳои электронӣ ва пойгоҳҳои маълумот имкони васеи худомӯзӣ ва такмили ихтисосро фароҳам меоранд. Самаранок истифода бурдани чунин захираҳо ба сатҳи салоҳияти забонии истифодабаранда вобаста мебошад.
Дар маҷмуъ, забони англисӣ дар рушди илму маориф воситаи муошират ва механизми асосии ҳамгироӣ бо ҷомеаи ҷаҳонӣ ба ҳисоб меравад. Аз ин лиҳоз, такмили сатҳи омӯзиши он яке аз самтҳои калидии сиёсати таълимӣ ва рушди илм дар шароити муосир маҳсуб мешавад.
Дар шароити рушди иқтисоди зеҳнӣ ва рақобати афзоянда дар бозори меҳнат донистани забонҳои хориҷӣ, бахусус, забони англисӣ, ба яке аз нишондиҳандаҳои муҳимми салоҳияти касбӣ табдил ёфтааст. Тағйироти сохторӣ дар иқтисоди ҷаҳон ва густариши ҳамкориҳои байналмилалӣ талаб менамояд, ки мутахассисон дорои малакаҳои муоширати байнифарҳангӣ ва қобилияти фаъолият дар муҳити бисёрзабона бошанд.
Аз нигоҳи иқтисодӣ забондонӣ ба баланд шудани қобилияти рақобатпазирии неруи корӣ мусоидат мекунад. Шахсоне, ки забони англисиро медонанд, имкони бештар барои дарёфти ҷойи кори муносиб, иштирок дар лоиҳаҳои байналмилалӣ ва пешрафти касбиро доранд. Ин омил дар баланд шудани сатҳи даромад ва беҳтар гардидани шароити иҷтимоии онҳо таъсири мусбат мерасонад.
Дар муҳити касбӣ забони англисӣ ҳамчун воситаи асосии муошират бо шарикони хориҷӣ, таҳияи ҳуҷҷатҳои корӣ, гузаронидани музокирот ва иштирок дар чорабиниҳои байналмилалӣ хидмат мекунад. Қобилияти истифодаи самараноки забон дар чунин вазъият сатҳи касбияти мутахассисро муайян намуда, ба баланд гардидани эътибори ташкилот ва муассиса низ боис мегардад.
Ҳамзамон, донистани забони англисӣ ба истифодаи самараноки технологияҳои рақамӣ ва захираҳои иттилоотӣ мусоидат мекунад. Дар шароите, ки қисми зиёди муҳтавои интернетӣ ва барномаҳои касбӣ бо ин забон пешниҳод мешаванд, сатҳи дониши забонӣ ба имкони дастрасӣ ва истифодаи иттилоот таъсири мустақим мерасонад. Аз ин рӯ, ташаккули салоҳиятҳои забонӣ яке аз самтҳои муҳимми сиёсати кадрӣ ва рушди захираҳои инсонӣ ба ҳисоб меравад.
Дар натиҷаи таҳлили масъалаи зарурати омӯзиши забонҳои хориҷӣ дар замони муосир метавон ба хулосае расид, ки забони англисӣ ҳамчун воситаи муҳимми муоширати байналмилалӣ ва дастрасӣ ба донишҳои пешрафтаи илмию технологӣ нақши калидӣ мебозад. Бо вуҷуди ин, дар раванди омӯзиши забонҳои хориҷӣ арҷ гузоштан ба мақом ва нуфузи забони модарӣ дар авлавият қарор дорад. Забони тоҷикӣ ҳамчун пояи ҳувияти миллӣ, воситаи асосии тафаккур ва ифодаи арзишҳои фарҳангӣ бояд дар маркази таваҷҷуҳ қарор гирад. Таҳкими мавқеи забони миллӣ дар баробари омӯзиши забонҳои хориҷӣ ба рушди мутавозини шахсият ва ҳифзи арзишҳои миллӣ мусоидат намуда, заминаи устуворро барои пешрафти илмию фарҳангӣ ва таҳкими мавқеи ҷомеа дар фазои байналмилалӣ фароҳам меоварад.
Хонандагони гиромии маҷаллаи «Маърифати омӯзгор» метавонанд, тавассути пайванди зерин навори дарси тарбиявӣ аз фанни забони
англисии муаллифи мақола Фарзона Руданетсро бо хонандагони синфи 5 «а»-и МТМУ №23-и ноҳияи Шоҳ-мансури шаҳри Душанбе тамошо кунанд.
