А. НАЗАРОВ,
профессори АИД назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон,
доктори илмҳои педагогӣ,
С. САФАРОВ,
устоди Донишкадаи омӯзгории Тоҷикистон дар шаҳри Панҷакент,
номзади илмҳои педагогӣ
Таҳаввулоти босуръати технологияҳои иттилоотӣ дар охири асри ХХ ва ибтидои асри ХХI на танҳо сохтори иқтисодӣ ва иҷтимоии ҷомеаро тағйир дод, балки ба табдили амиқи тарзи зиндагӣ, муошират ва фаъолияти равонии инсон оварда расонид. Интернет ҳамчун муҳити глобалии иттилоотӣ ва коммуникатсионӣ имрӯз ба ҷузъи ҷудонашавандаи ҳаёти ҳаррӯзаи миллионҳо одам табдил ёфтааст. Он на танҳо воситаи дастрасӣ ба иттилоот, балки фазои иҷтимоишавӣ, фаъолияти касбӣ, таълим ва фароғат мебошад. Бо вуҷуди бартариҳои фаровон, густариши интернет як қатор масъалаҳои нави иҷтимоӣ-психологиро ба миён овард. Яке аз масъалаҳои баҳсталаб дар ин замина вобастагӣ ба интернет мебошад. Дар адабиёти илмӣ ин падида бо истилоҳҳои гуногун: «интернет-аддиксия», «истифодаи проблемавии интернет», «рафтори вобастагӣ ба муҳити рақамӣ» ифода мегардад. Моҳияти баҳс дар он аст, ки оё вобастагӣ ба интернет метавонад ҳамчун шакли мустақили вобастагии равонӣ баррасӣ шавад ё он танҳо шакли зоҳирии мушкилоти амиқтари иҷтимоӣ ва шахсиятӣ мебошад.
Аҳаммияти омӯзиши ин масъала дар он зоҳир мегардад, ки интернет, махсусан, ба наслҳои ҷавон таъсири қавӣ мерасонад ва метавонад ба ташаккули ҳувият, арзишҳо ва тарзи тафаккури онҳо таъсири дарозмуддат гузорад. Аз ин рӯ, таҳлили вобастагӣ ба интернет на танҳо аҳамияти назариявӣ, балки арзиши баланди амалӣ низ дорад.
Интернет ҳамчун муҳити иҷтимоӣ-равонӣ
Дар таҳлили вобастагӣ ба интернет, пеш аз ҳама, бояд табиати худи интернет ҳамчун муҳити иҷтимоӣ-равонӣ равшан карда шавад. Тибқи андешаҳои психолог А. Е. Войскунский, интернетро наметавон танҳо маҷмуи технологияҳо ё шабакаи компютерӣ ҳисобид; он муҳити фаъолияти инсон мебошад, ки бо нишонаҳо, қоидаҳо ва шаклҳои махсуси муошират тавсиф меёбад. Ин муҳит дорои як қатор хусусиятҳои фарқкунанда, аз ҷумла, дастрасии доимӣ ва қариб номаҳдуд, имкони анонимият ё ниманонимият, паст будани назорати мустақими иҷтимоӣ, гуногуншаклии нақшҳо ва ҳувиятҳои иҷтимоӣ, суръати баланди табодули иттилоот ва бозгашти иртибот мебошад. Маҳз ҳамин хусусиятҳо интернетро ба муҳите табдил медиҳанд, ки метавонад ниёзҳои гуногуни равонии инсон — аз муошират то худтасдиқкуниро қонеъ созад. Аммо дар баробари ин, ҳамин имконот метавонанд заминаи ташаккули вобастагӣ шаванд.
Асосҳои назариявии омӯзиши вобастагӣ ба интернет
Омӯзиши вобастагӣ ба интернет дар чорчӯбаи равишҳои гуногуни назариявӣ сурат мегирад. Яке аз равишҳои муҳимми таҳлилӣ равиши фарҳангӣ-таърихии Л. С. Виготский мебошад, ки дар корҳои А. Е. Войскунский нақши калидӣ дорад. Тибқи ин равиш, рушди психикаи инсон тавассути воситаҳои нишонавӣ амалӣ мегардад. Компютер ва интернет ҳамчун воситаҳои муосири нишонавӣ метавонанд сохтори фаъолияти равонӣ ва роҳҳои танзими онро тағйир диҳанд. Аз ин нуқтаи назар, вобастагӣ ба интернет натиҷаи мустақими таъсири технология нест, балки натиҷаи тағйир ёфтани тарзи миёнаравии фаъолияти равонӣ мебошад. Агар ин миёнаравӣ бо низоми худидоракунӣ ва арзишҳои иҷтимоӣ мутобиқ нашавад, вобастагӣ ташаккул меёбад.
Дар илми муосир нисбат ба мафҳуми интернет-вобастагӣ мавқеъҳои гуногун вуҷуд доранд. Тарафдорони ин мафҳум интернет-вобастагиро ба дигар намудҳои вобастагии ғайримоддӣ, масалан, вобастагӣ аз бозӣ ё қимор монанд медонанд. Онҳо ба нишонаҳои классикии вобастагӣ, аз қабили аз даст додани назорат бар вақти истифодашуда, изтироб ҳангоми маҳдуд кардани дастрасӣ, коҳиши фаъолияти иҷтимоӣ ва касбӣ ишора мекунанд.
Дар муқобил, мухолифон бар онанд, ки интернет-вобастагӣ бештар нишонаи мушкилоти аслӣ мебошад. Ба андешаи онҳо, интернет танҳо муҳитест, ки дар он изтироб, танҳоӣ, депрессия ё норасоии муоширати воқеӣ ҷуброн карда мешавад. Аз ин рӯ, табобат ё пешгирӣ бояд на ба маҳдуд кардани интернет, балки ба ҳалли мушкилоти иҷтимоӣ ва шахсиятӣ равона гардад.
Ҷанбаҳои иҷтимоии вобастагӣ ба интернет
Вобастагӣ ба интернет ҳамеша дар заминаи иҷтимоӣ ташаккул меёбад. Ҷомеаи муосир бо рақобати шадид ва фишори иҷтимоӣ тавсиф мешавад. Дар чунин шароит интернет метавонад ба фазои «гурез» аз мушкилоти воқеӣ табдил ёбад. Омилҳои иҷтимоие, ба монанди камранг гаштани муносибатҳои оилавӣ, маҳдуд будани муҳити дастгирии иҷтимоӣ, ноустувории иқтисодӣ, камбуди имкониятҳои худ метавонанд хавфи вобастагӣ ба Интернетро зиёд кунанд. Хусусан, барои наврасон ва ҷавонон интернет на танҳо воситаи иртибот, балки фазои асосии иҷтимоишавӣ мегардад.
Ҷанбаҳои шахсиятӣ ва равонӣ
Аз ҷиҳати равонӣ, вобастагӣ ба интернет бештар дар шахсоне мушоҳида мешавад, ки сатҳи баланди изтироб, худбаҳодиҳии паст ва мушкилоти муоширати рӯ ба рӯ бо дигаронро доранд. Интернет барои онҳо муҳити нисбатан бехатареро фароҳам меорад, ки дар он имкони идора кардани таассуроти дигарон зиёд аст. Яке аз мафҳумҳои калидӣ дар ин замина таҷрибаи «ҷараён» (flow) мебошад. Бозиҳои онлайнӣ ва шабакаҳои иҷтимоӣ метавонанд ҳолатеро ба вуҷуд оранд, ки дар он инсон ҳисси вақт ва хастагиро аз даст медиҳад. Ин вазъ манфӣ нест, аммо дар сурати набудани танзими худидоракунӣ метавонад оқибати манфӣ дошта бошад.
Ҷанбаҳои фарҳангӣ ва арзишӣ
Вобастагӣ ба интернет хусусияти фарҳангӣ низ дорад. Дар ҷомеаҳое, ки фаъолияти рақамӣ ҳамчун нишондиҳандаи муваффақият арзёбӣ мешавад, истифодаи аз ҳад зиёди интернет метавонад, ҳатто, ташвиқ карда шавад. Ин ҳолат фарқгузории байни истифодаи муқаррарӣ ва патологиро мушкил мегардонад.
Мушкилоти методологии омӯзиш
Яке аз мушкилоти асосии таҳқиқи интернет-вобастагӣ набудани меъёрҳои ягонаи ташхис мебошад. Аксари тадқиқот ба худбаҳодиҳии иштирокдорон такя мекунанд ва фарқиятҳои синнусолӣ, фарҳангӣ ва иҷтимоиро ба қадри кофӣ ба назар намегиранд. Илова бар ин, худи интернет пайваста тағйир меёбад, ки ин таҳқиқоти дарозмуддатро душвор мегардонад.
Оқибатҳои иҷтимоӣ ва равонии вобастагӣ
Оқибатҳои вобастагӣ ба интернет метавонанд, гуногун бошанд: коҳиши муваффақияти таҳсил ва меҳнат, мушкилоти муносибатҳои байнишахсӣ, ихтилоли хоб, пастшавии фаъолиятҳои ҷисмонӣ ва афзоиши изтироб. Бо вуҷуди ин, бисёре аз муҳаққиқон таъкид мекунанд, ки ин оқибатҳо на ҳамеша сабаби мустақими интернет, балки натиҷаи номутавозунии умумии ҳаёти инсон мебошанд.
Роҳҳои пешгирӣ ва ислоҳ
Равишҳои муосири пешгирӣ бештар ба ташаккули истифодаи солими технологияҳои иттилоотӣ равона шудаанд. Ба ин равишҳо рушди малакаҳои худидоракунӣ, баланд бардоштани саводнокии компютерӣ, таҳкими муоширати рӯ ба рӯ, ҷалби оила ва муассисаҳои таълимӣ ба раванди пешгирӣ дохил мешаванд. Вобастагӣ ба интернет ҳодисаи мураккаби иҷтимоӣ-психологӣ мебошад, ки наметавон онро ҳамчун мушкили инфиродӣ ё натиҷаи таъсири технология арзёбӣ кард. Таҳлили Войскунский нишон медиҳад, ки интернет-вобастагӣ дар омилҳои иҷтимоӣ, шахсиятӣ, фарҳангӣ ва технологӣ ташаккул меёбад. Аз ин рӯ, омӯзиш ва пешгирии он равиши байнисоҳавӣ ва мутавозинро талаб мекунад.
