НАҚШИ ДАРСИ СУРУД ВА МУСИҚӢ ДАР ТАШАККУЛИ ШАХСИЯТИ ХОНАНДАГОН

Дар шароити имрӯза масъалаи тарбияи кӯдакон ба як вазифаи мураккаб ва пурмасъулият табдил ёфтааст. Хонанда дар мактаб бояд ҳамчун шахсияти солим ва соҳибзавқу эҷодкор тарбия ёбад. Таълим дар зинаи ибтидоӣ бояд ба хусусиятҳои синнусолӣ, равонӣ ва иҷтимоии хонандагон такя намояд. Дар ин марҳала кӯдак бештар ба шаклҳои ғайрианъанавии омӯзиш, аз қабили фаъолияти амалӣ, бозӣ ва таҷрибаи мустақим майл дорад. Аз ин рӯ, таваҷҷуҳ ба фанҳое, ки қобилияти муттаҳид сохтани омӯзиш ва тарбияро доранд, яке аз талаботи муҳимми педагогикаи муосир ба шумор меравад.

Мақолаи мазкур ба баррасии яке аз чунин самтҳои муҳимми таълим, яъне, дарси суруд ва мусиқӣ ва таъсири он ба ташаккули шахсияти хонандагони синфҳои ибтидоӣ бахшида шудааст.

Мусиқӣ аз зумраи он падидаҳои фарҳангист, ки ба рушди ҳамаҷонибаи шахс таъсири амиқу бевосита мерасонад. Дар синфҳои ибтидоӣ, ки марҳалаи асосии ташаккули хонанда ба шумор меравад, нақши ин фан боз ҳам муҳимтар мегардад. Ҳар кӯдаке, ки ба мактаб меравад, бо дунёи пур аз таассурот, эҳсосот, кунҷковӣ ва хаёл ворид мешавад. Аз ин рӯ, омӯзиши дурусти мусиқӣ метавонад ба танзим ва ташаккули равонӣ, зеҳнӣ, эҳсосӣ ва иҷтимоии ӯ таъсири амиқ гузорад.

Дар марҳалаи ибтидоӣ кӯдак ҷаҳонро бештар бо ҳиссиёт дарк мекунад, на бо тафаккури мантиқӣ. Мусиқӣ ҳамин ҳиссиётро суфта месозад, ба онҳо шакл ва мазмун мебахшад. Кӯдак тавассути оҳангҳо на танҳо зебоиро меомӯзад, балки муносибат ба ҷаҳон, ба дигарон ва ба худро низ мефаҳмад. Масалан, иҷрои сурудҳои кӯдакона ё мардумӣ дар ӯ ҳисси муҳаббат ба Ватан, ба модар, ба табиат, ба дӯстӣ ва меҳрубонӣ пайдо мекунад. Ҳар оҳанг дар зеҳни кӯдак як образ, фикр, хотираи нав ба вуҷуд меорад ва ҳамин тавр, ҷаҳонбинии ӯ тадриҷан васеъ мешавад.

Сурудҳое, ки муҳити солим, муҳаббат, ҳамдигарфаҳмӣ ва ахлоқи некро тарғиб мекунанд, рафтори кӯдакро низ ба ин принсипҳо наздик месозанд, зеро хондани суруд дар баробари амали овозхонӣ таҷрибаи эҳсосӣ ва маънавӣ низ ҳаст.

Таъсири мусиқӣ ба рушди зеҳнии кӯдакон низ хеле амиқ аст. Омӯхтани оҳанг ва матни суруд, риояи ритм ва такрори пайдарпайи он хотираи кӯдакро фаъол мегардонад. Дар ин синну сол хотираи механикӣ зуд рушд мекунад ва мусиқӣ ин равандро боз ҳам метезонад. Кӯдаке, ки суруд хонданро меомӯзад, қобилияти беҳтар дарк, ёдгирӣ ва мутамарказшавиро нишон медиҳад, зеро иҷрои дурусти суруд диққати устуворро талаб мекунад. Кӯдак бояд ҳамзамон овоз, ритм ва калимаҳоро назорат кунад. Ин бошад, барои рушди қобилиятҳои зеҳнӣ ва омӯзиши минбаъдаи фанҳои дигар заминаи мусоид мегузорад.

Боз як ҷанбаи дигари муҳимми таъсири мусиқӣ ба кӯдакон инкишофи хаёл, андешаи образнок ва эҷодкорӣ аст. Сурудҳо ҷаҳонро на ба таври мантиқӣ, балки ба таври образнок нишон медиҳанд. Масалан, вақте кӯдак дар бораи табиат, борон, парандаҳо ё мавсими баҳор суруд мехонад, ин образҳо дар хаёли ӯ зинда мешаванд. Чунин таҷрибаҳои образнок қобилияти хаёлро фаъол месозанд ва кӯдакро ба фикррониҳои нав ва эҷод ҳидоят мекунанд. Ин паҳлуи мавзуъ дар синфҳои ибтидоӣ бисёр муҳим аст, зеро пойдевори эҷодкорӣ дар зеҳни кӯдак маҳз дар ҳамин давра гузошта мешавад.

Ба ғайр аз таъсири зеҳнӣ ва эҳсосӣ, мусиқӣ ба рушди ҷисмонӣ ва қобилиятҳои психомотории кӯдак низ мусоидат мекунад. Бозиҳои ритмикӣ, ҳаракати мувофиқ ба оҳанг, машқҳои овозбарорӣ ва нафаскашӣ ба ҳамоҳангии ҳаракатҳо кори дурусти шушҳоро таъмин намуда, ба қавӣ гардидани овоз оварда мерасонад. Кӯдаке, ки бо мусиқӣ фаъолона машғул аст, беҳтар нафас мекашад, садо ва забони бурротар дорад ва ҳаракати ҳамоҳанг нишон медиҳад. Ин тамринҳо на танҳо барои дарси мусиқӣ, балки баҳри рушди умумии саломатии кӯдак низ муҳим мебошанд.

Ҷанбаи иҷтимоии таълими мусиқӣ низ хеле назаррас аст. Дарсҳои суруд ва мусиқӣ бештар ба таври гурӯҳӣ баргузор мешаванд, ки ин барои рушди малакаҳои ҳамкорӣ, эҳтиром ба дигарон, масъулият дар назди гурӯҳ ва қоидаҳои интизом мусоидат мекунад. Кӯдак мефаҳмад, ки иҷрои дурусти суруд танҳо бо иштироки фаъолонаи ҳар як узви гурӯҳ имконпазир аст. Ҳамин тавр, дар зеҳни кӯдак масъулият, ҳамоҳангӣ, шунидани дигарон ва кумак ба ҳамсинфон ташаккул меёбад.

Ҳангоме ки дар синф сурудҳои ватандӯстона, мардумӣ ё тарбиявӣ иҷро мешавад, кӯдак ба арзишҳои миллӣ бештар наздик мегардад. Мусиқӣ яке аз роҳҳои муассири бедор кардани эҳсоси ифтихор аз Ватан, эҳтиром ба фарҳанг, рамзҳои давлатӣ ва шахсиятҳои таърихӣ мебошад. Кӯдакон дар ин давра ба ҳама чиз бо эҳсоси тозаи кунҷковӣ менигаранд ва мусиқӣ ин эҳсосро ба сӯйи арзишҳои созанда равона мекунад.

 Дарси суруд ва мусиқӣ, ҳамчунин, воситаи муҳимми мутобиқсозии кӯдак ба муҳити мактаб мебошад. Дар синфи якум бисёр кӯдакон ҳанӯз худро озод ҳис намекунанд, вале сурудхонӣ ва бозиҳои мусиқӣ фазои синфро гарм, дӯстона ва боварбахш месозанд. Кӯдак аз тарсҳои аввалия раҳо шуда, ба омӯзгор ва ҳамсинфон бештар наздик мешавад. Маҳз ҳамин сабаб аст, ки педагогҳои таҷрибадор сурудро яке аз беҳтарин воситаҳои мутобиқсозӣ медонанд.

Ҳамин тавр, фанни суруд ва мусиқӣ барои хонандагони синфҳои ибтидоӣ аз аҳаммияти вижа бархӯрдор аст. Он муҳити эҳсосӣ, маънавӣ, ҷисмонӣ, фарҳангӣ ва иҷтимоии онҳоро ташаккул медиҳад. Омӯзгори синфҳои ибтидоӣ агар ба ин фан бо муҳаббат ва маҳорати педагогӣ муносибат кунад, метавонад дар вуҷуди кӯдак қобилияти хондани суруд, завқи зебоипарастӣ, эҳсоси масъулият, меҳру муҳаббат, ҳамкорӣ ва ватандӯстиро тарбия кунад. Суруд барои кӯдак як роҳи шиносоӣ бо дунёи зебоӣ ва арзишҳои инсонӣ мебошад. Аз ин рӯ, таълими суруд ва мусиқӣ дар синфҳои ибтидоӣ бояд ба ҳайси як ҷузъи муҳимми низоми тарбияву таълим ба роҳ монда шавад.