ПАРАЗИТ ВА БАКТЕРИЯҲО — ҚИСМИ ҶУДОНАШАВАНДАИ БИОСФЕРА

Дар шароити муосир, ки тағйироти экосистемавӣ босуръат ҷараён мегирад, паҳншавии касалиҳои паразитӣ ва бактериологӣ яке аз масъалаҳои муҳимми илмӣ ва иҷтимоии ҷаҳонӣ ба ҳисоб меравад. Тибқи маълумоти Созмони ҷаҳонии тандурустӣ (СҶТ), зиёда аз се миллиард одам дар ҷаҳон аз касалиҳои паразитӣ ва бактериологӣ азият мекашанд, ки ин ба саломатӣ, қобилияти меҳнат ва сифати зиндагии инсон таъсири манфӣ мерасонад.

Паразит ва бактерияҳо қисми ҷудонашавандаи биосфера мебошанд ва нақши муҳим дар гардиши моддаҳо, танзими шумораи организмҳо ва мувозинати экосистема доранд. Бо вуҷуди ин, бисёре аз онҳо ангезандаи бемориҳои хавфнок мебошанд. Мисли касалиҳои малярия, туберкулёз, салмонеллёз ва дигар сироятҳои паразитӣ, ки барои саломатӣ таҳдид эҷод мекунанд. Аз тарафи дигар, истифодаи беандоза ва нодурусти антибиотикҳо ва доруҳои кимиёвӣ боиси пайдоиши шаклҳои нави бактерияҳои устувор (резистентӣ) гардид, ки бо усулҳои анъанавӣ мубориза бурдан бар зидди онҳо душвор шудааст. Ин ҳолат зарурати ҷустуҷӯи роҳҳои биологӣ ва экологии мубориза бар зидди ангезандагони ин касалиҳоро боз ҳам тақвият медиҳад.

Омӯзиши тавсифи умумӣ ва гуногунии паразитҳо, инчунин, принсипҳои биологии мубориза бар зидди онҳо имкон медиҳад, ки усулҳои пешгирӣ, ташхис ва табобати бемориҳои сироятӣ такмил дода шаванд. Натиҷаҳои таҳқиқот метавонанд барои такмили дониши назариявӣ дар соҳаи паразитология, микробиология ва экологияи амалӣ истифода шаванд. Инчунин, онҳо барои омӯзгорон, донишҷӯён ва мутахассисони соҳаи тандурустӣ ва кишоварзӣ ҳамчун маводди омӯзишӣ ва иттилоотӣ хидмат карда метавонанд.

Паразитизм яке аз шаклҳои муҳимми ҳамзистии организмҳо мебошад, ки дар он як организм — паразит дар дохил ё берун аз организми дигар — мизбон зиндагӣ карда, аз ҳисоби он ғизо мегирад. Дар натиҷаи чунин ҳамзистӣ, паразит фоида ба даст меорад, вале барои мизбон ин муносибат зараровар аст, зеро боиси заифшавӣ, халалдор шудани мубодилаи моддаҳо ва ҳатто, марги он мегардад. Паразитизм ҳамчун падидаи биологӣ дар ҷараёни эволютсия ба вуҷуд омада, ба шароити гуногуни муҳити зист мутобиқ гардидааст. Паразитҳо метавонанд ба тамоми гурӯҳҳои организмҳои зинда тааллуқ дошта бошанд: аз вирусҳо ва бактерияҳо то замбӯруғҳо, растаниҳо ва ҳайвонот.

Онҳо системаи махсуси мутобиқшавиро ба зиндагии паразитӣ инкишоф додаанд, масалан,  узвҳои махсуси часпанда, қобилияти истеҳсоли моддаҳои заҳрнок, афзоиши зуд ва муқовимат ба омилҳои муҳити беруна. Аз рӯйи ҷойгиршавӣ паразитҳо ба эйктопаразитҳо (дар сатҳи берунаи мизбон) ва эндопаразитҳо (дар дохили мизбон) ҷудо мешаванд.

Гурӯҳбандии асосӣ чунин аст:

1. Паразитҳои якҳуҷайра (протозоаҳо);
2. Паразитҳои бисёрҳуҷайра (гелминтҳо);
3. Паразитҳои муваққатӣ ва доимӣ.

Паразитҳои якҳуҷайра (протозоаҳо)

Протозоаҳо (аз юнонӣ: proto – аввалин, zoon – ҳайвон) гурӯҳи паразитҳои якҳуҷайра мебошанд, ки боиси бемориҳои гуногуни инсон ва ҳайвонот мегарданд. Ин организмҳо аз рӯйи сохтори якҳуҷайрагӣ фарқ мекунанд ва қобилияти зистан дар дохили организмҳои зиндаро доранд. Протозоаҳо метавонанд ҳамчун эндопаразитҳо дар узвҳо ва бофтаҳои мизбон зиндагӣ кунанд ва фаъолияти ҳаётии мизбонро халалдор намоянд.

Хусусиятҳои ҳаётӣ:

1. Якҳуҷайра будан. Ҳамаи вазифаҳои ҳаётии онҳо (афзоиш, ҳаракат ва ғизо гирифтани моддаҳо) дар дохили як ҳуҷайра амалӣ мешаванд.
2. Қобилияти афзоиш. Протозоаҳо метавонанд тавассути тақсимшавии одӣ ё тақсимшавии ҷинсӣ афзоиш ёбанд.
3. Ҳаракат ва интиқол. Бисёре аз протозоаҳо бо ёрии лобияҳо, ресмонҳо ё псевдоподҳо ҳаракат мекунанд, ки ин барои ворид шудан ба мизбон ва паҳншавии онҳо муҳим аст.
4. Паразитизми махсус. Аксарияти протозоаҳо ба мизбон вобастагии пурра доранд ва бе шароити мизбон зиндагӣ карда наметавонанд.

Протозоаҳо, одатан, тавассути об, ғизо, хомӯшакҳо ё дигар векторҳо ба ҷисми мизбон ворид мешаванд. Муҳофизати саломатӣ, тозагӣ ва мубориза бо векторҳо (масалан, хомӯшакҳо) роҳи асосии пешгирӣ ва назорат кардани протозоаҳо мебошад.

Паразитҳои бисёрҳуҷайра (гелминтҳо)

Гелминтҳо паразитҳои бисёрҳуҷайра мебошанд, ки дар организмҳои зинда мезиянд мекунанд ва метавонанд боиси бемориҳои гуногуни инсон, ҳайвонот ва растаниҳо гарданд. Онҳо дар экосистема нақши муҳимми биологӣ доранд, вале барои мизбон зараровар мебошанд, зеро ғизо ва захираи энергетикиро аз мизбон мегиранд. Гелминтҳо, одатан, ба се гурӯҳи асосӣ ҷудо мешаванд: нематодҳо, сестодҳо ва трематодҳо.

1. Нематодҳо (Nematoda, кирмҳои мудаввар). Бадани мудаввар ва танаи ҳамвор доранд.

Масалан: Ascaris lumbricoides (кирми калон), Enterobius vermicularis (кирми ришта).

Бемориҳое, ки аз инҳо ба амал меояд: аскаридоз, энтеробиоз.

2. Сестодҳо (Cestoda, кирмҳои лента). Баданашон аз сари калон ва қисмҳои бисёр (сегментҳо, профил) иборат аст.

Масалан: Taenia solium (кӯрпарак).

Бемориҳое, ки аз инҳо ба амал меояд: тениоз, дифиллоботриоз.

3. Трематодҳо (Trematoda, кирмҳои баргшакл/ҷудошаванда). Бадани баргшакл ё дискшакл ва ҳуҷайраҳои махсуси часпанда доранд.

Масалан: Fasciola hepatica (калафпорак).

Бемориҳое, ки аз инҳо ба амал меояд: фассиолёз, шистосомиёз.

Аксари гелминтҳо як ё якчанд марҳилаи ҳаётиро дар мизбонҳои гуногун мегузаронанд. Паразитизми доимӣ — гелминтҳо ба мизбон вобастагии пурра доранд ва бе он наметавонанд зиндагӣ кунанд. Мухторият ба муҳити берунӣ — тухмҳо ва ларваҳои гелминтҳо қобилияти тобовариро ба шароити муҳити берунӣ доранд, ки барои паҳншавии онҳо муҳим аст. Гелминтҳо метавонанд бо роҳи об, ғизо, замин ва векторҳо (ба монанди ҳашарот) ба мизбон ворид шаванд. Онҳо дар рӯда, ҷигар, хун ва бофтаҳои мизбон зиндагӣ мекунанд ва боиси бемориҳои шадид ё музмин мегарданд.

Мубориза ва пешгирӣ. Риояи қоидаҳои санитарӣ ва гигиена; мубориза бо ҳашарот ва дигар векторҳо; муолиҷа ва табобати саривақтӣ бо доруҳои зиддигелминтӣ; назорат ва таҳлилҳои лабораторӣ барои муайян намудани паразитҳо дар муҳити зист.

Паразитҳои муваққатӣ ва доимӣ. Паразитҳоро метавон аз рӯйи давраи зиндагӣ ва вобастагӣ ба мизбон ба ду гурӯҳ ҷудо кард: муваққатӣ ва доимӣ.

Ин гурӯҳбандӣ барои фаҳмидани хусусиятҳои биологии паразитҳо ва мубориза бо онҳо муҳим мебошад.

1. Паразитҳои доимӣ (ҳақиқӣ) паразитҳое мебошанд, ки тамоми давраи ҳаётии худро дар организми мизбон мегузаронанд. Онҳо ба ҳаёти мизбон мутобиқ шуда, қобилияти муҳофизат ба шароити дохилии организми онро доранд.

Хусусиятҳое, ки ба онҳо вобастагӣ доранд, инҳо мебошанд: вобастагии пурра ба мизбон; афзоиши ҷинсӣ ва ғайриҷинсӣ дар дохили мизбон; қобилияти паразитизми махсус ва дарозмуддат.

2. Паразитҳои муваққатӣ паразитҳое мебошанд, ки танҳо барои ғизо гирифтан ё қисме аз давраи ҳаёти худ бо мизбон алоқа доранд. Онҳо дар давраи муваққатӣ паразитӣ мешаванд ва баъдан мустақил зиндагӣ мекунанд.

Хусусиятҳое, ки ба онҳо вобастагӣ дорад инҳо мебошанд: вобастагии нисбатан кӯтоҳ; одатан барои паҳншавӣ ва интиқол истифода мешаванд; дар муҳити берун қобилияти зиндагӣ доранд. Мисол, ҳашароти хунхӯри паразитӣ (фулус, хомӯшакҳо); баъзе протозоаҳои сирояткунанда, ки танҳо қисме аз давраи ҳаётро дар мизбон мегузаронанд.

Паразитҳои доимӣ боиси бемориҳои музмин ва шадид мешаванд, зеро тамоми ҳаёти онҳо дар ҷисми мизбон мегузарад. Паразитҳои муваққатӣ, асосан, ҳамчун интиқолдиҳандагони бемориҳо мебошанд. Фаҳмидани фарқиятҳои байни паразитҳои доимӣ ва муваққатӣ барои таҳияи стратегияҳои самараноки пешгирӣ ва муборизаи биологӣ муҳим мебошад.

Паразитҳо яке аз шаклҳои ҳамзистии организмҳо буда, дар ҳамаи муҳитҳои табиӣ — аз обҳои ширин ва баҳр то замин ва организмҳои зинда паҳн шудаанд. Гуногунии паразитҳо дар табиат ба омилҳои биологӣ, экологии муҳит ва давраи ҳаётии онҳо вобаста аст:

1. Аз рӯйи муҳити зист. Паразитҳои обӣ организмҳоеанд, ки дар оби ширин ва баҳрҳо зиндагӣ мекунанд ва аксар вақт ба мизбонҳои обӣ часпида ё ворид мешаванд. Мисол: кӯрпарак (Diphyllobothrium latum), ки дар моҳӣ ва одам зиндагӣ мекунанд.

Паразитҳои хушкӣ организмҳоеанд, ки дар рӯйи замин ё дар организми ҳайвонот ва инсон зиндагӣ мекунанд. Мисол: кирмҳои ришта (Enterobius vermicularis).

Паразитҳои ҳавоӣ/векторӣ организмҳоанд, ки тавассути ҳашарот ё дигар воситаҳои интиқол ба мизбон мерасанд. 

2. Аз рӯйи намуди мизбон. Паразитҳои одам организмҳоеанд, ки асосан, инсонро мизбон мегиранд.

Паразитҳои ҳайвонот паразитҳоеанд, ки асосан, ба ҳайвонот часпидаанд ва метавонанд ба инсон низ сироят намоянд (зоонозҳо).  

Паразитҳои растаниҳо организмҳое мебошанд, ки ба растаниҳо таъсир мерасонанд, масалан, баъзе гелминтҳо ва бактерияҳои паразитӣ.

3. Аз рӯйи хусусиятҳои биологӣ. Якҳуҷайра (протозоа). Паразитҳои якҳуҷайра ба узвҳо ва бофтаҳои мизбон таъсир мерасонанд.

Бисёрҳуҷайра (гелминтҳо). Кирмҳои мудаввар ва баргшакл буда, дар рӯда, ҷигар, хун ва бофтаҳои мизбон зиндагӣ мекунанд.

Муваққатӣ ва доимӣ. Паразитҳое мебошанд, ки метавонанд танҳо қисме аз ҳаёти худ бо мизбон алоқа дошта бошанд (муваққатӣ) ё тамоми давраи ҳаётии худро дар мизбон гузаронанд (доимӣ).

4. Нақши гуногунии паразитҳо дар экосистема. Паразитҳо шумораи намудҳои организмҳоро танзим мекунанд ва ба тавозуни экологии экосистема мусоидат мекунанд. Онҳо ҳамчун индикаторҳои экологӣ истифода мешаванд, зеро мавҷудияти онҳо ба сифати муҳити зист ва ҳолати мизбонҳо вобаста аст. Паразитҳо, инчунин, омили муҳимми эволютсионӣ мебошанд, ки мутобиқшавӣ ва ихтилофи генетикиро ба вуҷуд меоранд.

Хулоса, гурӯҳбандии паразитҳо имкон медиҳад, ки мо роҳҳои паҳншавӣ, тарзи зараррасонӣ ва усулҳои пешгирӣ ва табобати бемориҳоеро, ки ангезандаи он паразитҳо мебошанд, дақиқтар омӯзем. Фаҳмидани моҳияти паразитизм барои тиб, ветеринария, агробиология ва экология аҳаммияти калон дорад.