НАҚШИ НИЗОМИ НАВИ БАҲОГУЗОРӢ ДАР БАЛАНД БАРДОШТАНИ СИФАТИ ТАҲСИЛОТ

Дар замони муосир, ки рушди босуръати илму технология ва раванди ҷаҳонишавӣ ба тамоми соҳаҳои ҳаёти инсон таъсири амиқ мерасонад, соҳаи маориф ҳамчун омили калидии пешрафти ҷомеа ва давлат аҳаммияти хосса пайдо кардааст. Имрӯз сатҳи рақобатпазирии кишварҳо, пеш аз ҳама, аз сифати таҳсилот ва дараҷаи омодагии касбии мутахассисон вобаста мебошад. Аз ин рӯ, ислоҳоти соҳаи маориф, такмил ва навсозии низоми таҳсил ба яке аз вазифаҳои муҳимми сиёсати давлатӣ табдил ёфтааст.

Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон соҳаи илм ва маорифро самти афзалиятнок шуморида, таваҷҷуҳро ба ин самт пайваста зиёд мекунанд. Натиҷаи ҳамин таваҷҷуҳу дастгириҳост, ки соҳаи маорифи кишвар сол то сол ба муваффақиятҳои шоиста ва дастовардҳои назаррас ноил мегардад.

Дар асри нав инсон, дониш ва малакаи ӯ омили аз ҳама муҳим дониста мешавад. Аз ин рӯ, дар низоми таҳсилоти кишвар зарурати истифодаи усулҳои нави таълим ва бозбинии низоми баҳодиҳӣ (арзёбӣ)-и донишу малака ба миён омад. Яке аз чунин қадамҳои муҳим гузариш аз низоми анъанавии 5-холаи баҳодиҳӣ ба низоми баҳогузории 10-хола мебошад. Ин тағйирот ифодакунандаи муносибати нав ба арзёбии дониш, малака ва рушди шахсияти хонанда ба ҳисоб меравад. Он ба муаллимон имкон медиҳад, ки сатҳи дониш ва малакаи хонандагонро дақиқтар муайян намоянд. Доираи васеи холҳо (аз 1 то 10) шароит фароҳам меорад, ки ҳатто, пешрафтҳои хурд ва кӯшишҳои инфиродии хонанда низ ба назар гирифта шаванд. Масалан, фарқ миёни холҳои 7 ва 8 ё 8 ва 9 метавонад нишондиҳандаи пешрафти воқеии хонанда бошад, ки дар низоми пешина чунин имкон вуҷуд надошт.

Системаи нави баҳогузорӣ бевосита ба сифати таҳсил ва руҳияи хонанда таъсир мерасонад. Ин таъсирро дар ду нуктаи асосӣ дидан мумкин аст:

1. Аниқ муайян кардани сатҳи дониш. Дар низоми пештараи баҳогузорӣ, ки дар асл ҳамагӣ се баҳои корӣ (3, 4, 5) дошт, фарқи байни сатҳҳои гуногуни донишро муайян кардан душвор буд. Масалан, хонандае, ки дар иҷрои супориш хатоҳои хурд дошт ва хонандае, ки нисфи супоришро иҷро карда буд, ҳарду баҳои 4 мегирифтанд. Системаи 10-хола ин мушкилиро ҳал мекунад:

• Баҳои паст (1-2 хол): нишон медиҳад, ки хонанда ба ёрии ҷиддӣ ниёз дорад.
• Баҳои миёна (3-6 хол): сатҳи азхудкунии маводро хуб нишон медиҳад.
• Баҳои баланд (7-10 хол): фарқияти байни дониши хуб ва қобилияти хуби эҷодии хонандаро нишон медиҳад. Баҳои 9 ва 10 танҳо барои дониши аъло ва қобилияти таҳлилии беҳтарин дода мешавад. Ин гуна муносибат рақобати хубро ба вуҷуд меорад, зеро хонандагон кӯшиш мекунанд, ки баҳои баланд гиранд.

2. Омили психологӣ ва коҳиши сатҳи изтироб (стресс). Яке аз мақсадҳои асосии ислоҳот ин гузаштан аз баҳои ҷазодиҳанда ба баҳоест, ки ба рушд мусоидат мекунад. Дар системаи нав, фарқи байни баҳоҳо хурдтар аст, ки ин барои ҷиҳати психологии кӯдак муҳим аст:

• Боварӣ ба худ. Вақте ки хонанда аз баҳои 6 ба 7 мегузарад, ҳис мекунад, ки сатҳи донишандӯзияш беҳтар шудааст. Ин нисбат ба системаи 5-баллӣ, ки дар он хонанда метавонист моҳҳо баҳои 4 гирад ва ҳеҷ беҳбудиро ҳис накунад, хеле беҳтар аст.
• Натарсидан аз хато. Хато дигар фоҷиа нест, балки имкони ислоҳ аст. Хонанда медонад, ки ҳар як кӯшиши ӯ баҳоро каме беҳтар мекунад. Ин боиси кам шудани стресс ва изтироб дар вақти дарс ва имтиҳонҳо мегардад ва муҳити таҳсилро беҳтар месозад.

Яке аз ҷанбаҳои муҳимми низоми нав таъсири мусбати он ба ҳолати равонии хонандагон мебошад. Дар низоми 5-хола баҳо аксаран ҳамчун воситаи фишор ё ҷазо қабул мешуд. Дар низоми 10-хола бошад, баҳо бештар хусусияти ташвиқкунанда ва рушдбахш мегирад. Вақте ки хонанда пешрафти худро, ҳатто, бо як хол мебинад, эҳсоси қаноатмандӣ ва боварӣ ба худ дар ӯ бештар мегардад. Ин омил ба коҳиши изтироб ва тарс аз хато мусоидат намуда, муҳити солими таълимиро фароҳам месозад.

Ҳамзамон, низоми 10-хола барои таҳлили амиқтари натиҷаҳои таълим шароити мусоид фароҳам меорад. Омӯзгор метавонад натиҷаи умумӣ ва сатҳи азхудкунии ҳар як дарсро дақиқтар муайян намояд. Ин имкон медиҳад, ки равандҳои таълимӣ беҳтар ба нақша гирифта шаванд ва ба эҳтиёҷоти инфиродии хонандагон зиёдтар таваҷҷуҳ зоҳир гардад.

Дар баробари ин, бояд гуфт, ки низоми баҳогузории 10-хола мутобиқ ба стандарти ҷаҳонӣ буда, аҳаммияти байналмилалии он низ назаррас аст. Дар бисёр кишварҳои ҷаҳон низомҳои чандхолаи баҳогузорӣ амал мекунанд, ки ба стандартҳои байналмилалӣ мутобиқ мебошанд. Гузариш ба низоми 10-хола барои Тоҷикистон имкон фароҳам овард, ки низоми таҳсилоти худро ба меъёрҳои ҷаҳонӣ мутобиқ созад. Ин раванд ба эътирофи ҳуҷҷатҳои таҳсилот дар хориҷ мусоидат намуда, имкони таҳсил ва фаъолияти касбии ҷавононро васеъ мегардонад.

Бо вуҷуди афзалиятҳои зиёд, татбиқи низоми нави баҳогузорӣ бо як қатор мушкилот низ ҳамроҳ аст. Яке аз масъалаҳои муҳим омодагии касбии муаллимон мебошад. Барои истифодаи самараноки низоми 10-хола омӯзгор бояд меъёрҳои арзёбиро дуруст дарк намуда, онҳоро дар амал татбиқ карда тавонад. Дар акси ҳол, эҳтимоли субъективӣ будани баҳогузорӣ боқӣ мемонад.

Масъалаи дигар омодагии равонии волидон ва ҷомеа мебошад. Бисёре аз волидон, ки дар низоми 5-хола таҳсил кардаанд, метавонанд баҳои 7 ё 8-ро нодуруст дарк намоянд. Ин нофаҳмӣ метавонад ба муносибати онҳо ба натиҷаҳои фарзандонашон таъсир расонад ва ҳатто, боиси фишори равонӣ гардад.  

Бо дарназардошти ин, татбиқи муваффақонаи низоми 10-хола аз ҳамкории зичи ҳамаи ҷонибҳо — омӯзгорон, волидон ва сохторҳои масъул вобаста аст. Гузаронидани курсҳои такмили ихтисос барои муаллимон, таҳияи дастурҳои методӣ, инчунин, баланд бардоштани сатҳи огоҳии волидон метавонад ба рафъи мушкилоти мавҷуда мусоидат намояд.

Дар маҷмуъ, гузариш ба низоми 10-холаи баҳогузорӣ як қадами муҳим дар роҳи ислоҳоти соҳаи маориф ба ҳисоб меравад. Ин низом барои арзёбии дақиқтари дониш, баланд бардоштани ҳавасмандии хонандагон ва мутобиқшавӣ ба стандартҳои муосири ҷаҳонӣ замина фароҳам меорад.