ХИМИЯ БО ҶАШНИ МЕҲРГОН ЧӢ ИРТИБОТ ДОРАД?

Яке аз самтҳои муҳимми таълиму тарбия дар муассисаҳои таълимӣ ин рушди ҳисси худшиносиву ватандӯстӣ дар зеҳни хонандагон мебошад. Омӯзгори фанни химия метавонад бо истифода аз имконоти фанни худ ин арзишҳоро тавре омӯзиш диҳад, ки хонандагон ҳам донишҳои илмиро аз худ намоянд ва ҳам аз фарҳанги миллӣ ва суннатҳои қадимии ниёгон огоҳӣ пайдо кунанд. Пайвандии донишҳои илмӣ бо арзишҳои фарҳангӣ шавқи хонандагонро ба фан афзуда, дар онҳо муносибати масъулона нисбат ба табиат ва меҳнатро ташаккул медиҳад. Аз ин рӯ, омӯзиши мавзуи «Таълими иди Меҳргон дар фанни химия» дорои аҳаммияти назаррас дар рушди маърифати хонандагон мебошад.

Мавзуъ: Иди Меҳргон дар фанни химия

Навъи дарс: Дарси эҷодӣ бо унсурҳои фарҳангӣ ва илмӣ

Мақсади дарс:

— Хонандагон мефаҳманд, ки иди Меҳргон бо табиат ва илм, хусусан, бо химия робитаи зич дорад.

— Дониши онҳо дар бораи моддаҳои табиӣ, рангҳо, ғизо ва муҳофизати муҳит васеъ мегардад.

— Дӯстдорӣ нисбат ба Ватан ва фарҳанги миллӣ дар онҳо таҳким меёбад.

1. Ҷалб намудан (5 дақиқа)

Омӯзгор суратҳои ҷашни Меҳргон ё мизҳои анъанавии онро (бо меваҳо, гандум, офтоб) нишон медиҳад ва мегӯяд: Имрӯз мо дарси ҷашнӣ дорем. Мавзуи мо — “Иди Меҳргон дар фанни химия”. Меҳргон танҳо ҷашни кишоварзон нест, балки ҷашни илм ва табиат аст.

Саволҳо барои фаъолсозӣ:

1) Чаро Меҳргонро ҷашни меҳнат меноманд?

2) Дар мизҳои идона кадом меваҳо ва маҳсулотро мегузоранд?

3) Химия бо ин ҷашн чӣ иртибот дорад?

Ҷавобҳо барои намуна:

1) Меҳргонро ҷашни меҳнат меноманд, зеро ин иди қадимаи тоҷикон ва халқҳои ориёӣ аз замонҳои бостон ба меҳнат, махсусан, меҳнати деҳқонӣ ва ҳосилғундорӣ вобаста аст. Ин ҷашн рамзи заҳмати инсон, шукргузорӣ аз неъматҳои табиат ва қадршиносии кору заҳмат мебошад.

Биёед, дар чанд нуқта шарҳ медиҳем, ки чаро маҳз онро ҷашни меҳнат меноманд:

— Меҳргон дар анҷоми мавсими деҳқонӣ баргузор мешуд. Вақте ки мардум гандум, ангур, мева ва дигар ҳосилҳоро ҷамъ мекарданд, бо шодӣ ва сипос ин ҷашнро меоростанд.

— Шукргузорӣ аз заҳмати деҳқон. Меҳргон на танҳо ид аст, балки рамзи эҳтиром ба меҳнаткашон, деҳқонон, боғбонон ва ҳамаи онҳое мебошад, ки бо заҳмат ризқи мардумро таъмин мекунанд.

— Меҳргон рамзи меҳру дӯстӣ ва адолат аст. Калимаи “меҳр” маънои муҳаббат, меҳрубонӣ ва дӯстиро дорад. Ин маъно низ ба меҳнати якҷоя ва ҳамкории одамон иртибот дорад. Пас, Меҳргон ҷашни меҳнат номида мешавад, зеро он идест, ки меҳнати инсонро арҷ мегузорад ва одамонро ба ҳамкорӣ, дӯстӣ ва шукргузорӣ даъват мекунад.

2) Дар мизҳои идонаи ҷашни Меҳргон одат аст, ки ҳамаи неъматҳои замин, яъне, ҳосили меҳнати деҳқонон ва баракати табиат гузошта шаванд. Аз ҷумла, дар чунин мизҳо меваҳои гуногуни тирамоҳӣ — ангур, анор, себ, нок, анҷир, хурмо, зардолуи хушк, бодом, чормағз ва дигар меваҳои лазиз ҷой мегиранд.

Ғайр аз ин, маҳсулоти асосии кишоварзӣ, ба мисли гандум, ҷав, наск, биринҷ, ҷуворимакка, нахуд, асал, равған ва нон низ дар миз гузошта мешаванд, зеро онҳо рамзи фаровонӣ, меҳнат ва баракати зиндагӣ мебошанд.

3) Байни химия ва ҷашни Меҳргон робитаи хеле зич вуҷуд дорад. Меҳргон ҷашни ҳосилу баракат ва неъматҳои табиат аст, ки ҳамаи онҳо натиҷаи равандҳои табиӣ ва химиявӣ мебошанд. Масалан:

— Дар афзоиши растаниҳо равандҳои фотосинтез, гардиши моддаҳо ва ташаккули моддаҳои органикӣ (глюкоза, сафеда, чарбҳо) ба амал меоянд, ки ин ҳама мавзуъҳои асосии химия мебошанд.

— Дар ҳосилхезии хок истифодаи нуриҳои минералӣ, мисли аммиак, нитратҳо ва фосфатҳо, нақши муҳим доранд, ки инҳо низ моддаҳои химиявӣ мебошанд.

— Дар нигоҳдорӣ ва тайёр кардани меваҳо ва хӯрока, мисли хушккунӣ, обпазӣ, консервакунӣ ё истифодаи кислотаҳои табиӣ барои таъми хубтар, ки ҳамаи ин равандҳо низ химиявӣ мебошанд.

— Ранг, бӯй ва мазаи меваҳо низ аз пайвастҳои химиявии гуногун, мисли эфирҳо ва пигментҳо вобастаанд. Пас, метавон гуфт, ки ҷашни Меҳргон на танҳо ҷашни меҳнат, балки ҷашни ҳамоҳангии инсон бо қонунҳои табиат ва химия низ мебошад.

Хулосаи омӯзгор: Химия ба мо имкон медиҳад, ки таркиби ин неъматҳоро фаҳмем, онҳоро нигоҳ дорем ва беҳтар истифода барем.

2. Таҳқиқ кардан (10 дақиқа)

Омӯзгор бо намоиши кӯтоҳ ё мисолҳои воқеӣ мефаҳмонад:

1) Рангҳои табиӣ:

— Ранги сурхи анор ва гелос аз моддаи антосианин аст. Он дар муҳити турш (кислотагӣ) ранги сурх ва дар муҳити ишқорӣ кабуд мегардад. Омӯзгор метавонад таҷрибаҳои зеринро нишон диҳад, то хонандагон бубинанд, ки рангҳои моддаҳои табиӣ дар муҳитҳои гуногун тағйир меёбанд:

Таҷрибаи 1: Ранги шарбати анор дар муҳити турш (кислотагӣ) ва ишқорӣ.

Маводди зарурӣ:

— Шарбати анор (ҳамчун манбаи антосианин).

— Шарбати лимӯ ё кислотаи сирко (муҳити турш).

— Маҳлули содаи нӯшокӣ, ҳидрокарбонати натрий (муҳити ишқорӣ).

— Ду истакони ҳаҷмаш 150 мл ё 200 мл.

Тарзи иҷро:

1) Дар як истакон ба шарбати анор чанд қатра шарбати лимӯ ё кислотаи сирко илова кунед.

2) Дар истакони дигар ба ҳамин шарбат каме маҳлули содаи нӯшокӣ илова кунед.

Натиҷа:

Дар муҳити турш (кислотагӣ) (бо шарбати лимӯ ё кислотаи сирко) ранги шарбати анор сурх мешавад.

Дар муҳити ишқорӣ (бо маҳлули содаи нӯшокӣ) ранги шарбати анор кабуд ё бунафш мегардад.

Таҷрибаи 2: Истифодаи карами бунафш.

Маводди зарурӣ:

— Шарбати карами бунафш.

— Шарбати лимӯ/кислотаи сирко.

— Маҳлули содаи нӯшокӣ.

Натиҷа:

— Дар муҳити турш (кислотагӣ) ранги шарбати карам сурх мешавад.

— Дар муҳити ишқорӣ ранги шарбати карам кабуд ё сабз мегардад.

Ин таҷрибаҳо хеле одӣ, бехатар ва намоишӣ мебошанд. Онҳо ба хонандагон нишон медиҳанд, ки моддаҳои табиӣ метавонанд ҳамчун индикаторҳои химиявӣ истифода шаванд.

2) Моддаҳои ғизоӣ

Моддаҳои ғизоӣ, ки дар мева ва зироатҳо мавҷуданд, барои организм аҳаммияти калон доранд ва ба фаъолияти дуруст ва солимии организм кумак мекунанд. Аз ҷумла, дар себ ва ангур моддаҳои табиӣ — глюкоза ва фруктоза мавҷуданд. Ин моддаҳо манбаи энергия барои бадан мебошанд ва ҳангоми ҳазм ба шакли осонҳазмшавандаи энергия табдил меёбанд. Ҳамчунин, дар зироат ва ғалладонаҳо, масалан, гандум, ҷав ва биринҷ моддаҳои асосӣ ин нишоста (крахмал) ва сафедаҳо мебошанд. Ғайр аз ин, мева ва зироатҳо низ витамин, минерал ва нахҳо доранд, ки саломатӣ ва фаъолияти ҳозимаи организмро беҳтар мекунанд.

Хулоса, меваву зироатҳо на танҳо таъми лазиз доранд, балки барои энергия, рушди организм ва ҳифзи саломатӣ манбаи муҳимми моддаҳои ғизоӣ мебошанд.

3) Ҳифзи маҳсулот

Нигоҳдории дурусти мева ва дигар маҳсулоти хӯрокворӣ ба вайроншавии онҳо монеъ мешавад, зеро дар онҳо равандҳои кимиёвӣ, аз ҷумла, реаксияҳои оксидшавӣ идома доранд. Оксидшавӣ маънои пайвастани моддаҳо бо оксигени ҳаво ё дигар реагентҳо мебошад. Масалан, вақте ки себ ё анор бурида мешавад ва дар ҳаво мемонад, моддаҳои ғизоии он (мисли қандҳо ва пигментҳо) бо оксиген оксид шуда, сабаби пӯсидан, тағйири ранг ва дигар шудани таъм мегарданд. Бо нигоҳдории дуруст, мисли хунук нигоҳ доштан, пӯшонидан бо плёнка ё нигоҳ доштан дар муҳити пасти оксиген ин реаксияҳои кимиёвӣ суст мешаванд ва мева тозаву бехатар боқӣ мемонад.

Хулосаи омӯзгор: Нигоҳдории дуруст — ин татбиқи донишҳои химия ба ҳаёти рӯзмарра мебошад, ки барои нигоҳ доштани маҳсулот ва беҳтар кардани сифати онҳо муҳим аст.

3. Фаҳмонидан (10 дақиқа)

Омӯзгор робитаи илм ва фарҳангро тавзеҳ медиҳад: Меҳргон ҷашни меҳру муҳаббат ба табиат аст. Химия бошад, илмест, ки табиатро мефаҳмонад. Аз ҳамин сабаб ҳар мева, ҳар зироат ва ҳар ранге, ки дар Меҳргон мебинем, натиҷаи равандҳои химиявист.

Мисол:

— Сӯзондани баргҳои хушк → реаксияи сӯхтани моддаҳо. Вақте ки баргҳо ё чӯб сӯзонда мешаванд, моддаҳои органикӣ (сафедаҳо, карбоҳидратҳо ва чарбҳо) бо оксигени ҳаво реагент мешаванд.

Натиҷа: хориҷ шудани гармӣ, равшанӣ ва моддаҳои газӣ (чун CO₂ ва об), ки ин равандро мо дар химия ҳамчун реаксияи оксидшавӣ ё сӯхтани моддаҳо мегӯем.

— Пухтани анорбоф (шарбати анор бо шакар) → буғшавӣ ва кристаллизатсия. Вақте ки анорбоф (шарбати анор бо шакар) пухта мешавад, қисми моеъ буғ мешавад ва баъзе моддаҳо ба шакли кристалл (мисли шакар ё кислотаи табиӣ) табдил меёбанд.

Буғшавӣ — ин тағйири ҳолати модда аз моеъ ба газ (об) аст.

— Пухтани маҳсулоти ширӣ → реаксияи ферментативӣ (таъсири моддаҳои фаъол).Маҳсулоти ширӣ (мисли панир, йогурт) ҳангоми гарм кардани онҳо ё бо иловаи ферментҳо реаксияҳои ферментативӣ мегузаронанд.

Ферментҳо — моддаҳои фаъол (протеинҳо), ки суръати баъзе реаксияҳоро зиёд мекунанд. Масалан, тайёр кардани йогурт — ферментҳои бактерияҳои пайдокунанда лактоза (шакари шир)-ро ба лактат (кислотаи молекулӣ) табдил медиҳанд, ки таъми турши сабук ва сохти мувофиқ мебахшанд.

Хулосаи омӯзгор: Бе химия мо зебоии табиат ва неъматҳои Меҳргонро пурра дарк карда наметавонем.

4. Татбиқ кардан (15 дақиқа)

Омӯзгор хонандагонро ба 4 гурӯҳ тақсим мекунад, вале идоракунии дарсро худ нигоҳ медорад.

Ҳар гурӯҳ супориши кӯтоҳ иҷро мекунад ва натиҷаро шарҳ медиҳад.

Гурӯҳи сеюм

Барои нигоҳ доштани маҳсулот бе моддаҳои химиявии зараровар ва ҳифзи саломатӣ, метавон амалҳои зеринро иҷро кард:

1) Нигоҳдории хунук. Мева ва сабзавотро дар яхдон нигоҳ доштан реаксияҳои вайроншавиро суст мекунад. Маҳсулот тароваташро нигоҳ медорад.

2) Истифодаи муҳити пасти оксиген (миқдори оксигени ҳаво наздик ба сифр ё хеле кам). Маҳсулотро бо плёнка пӯшидан ё дар зарфҳои махсус нигоҳ доштан оксидшавиро кам мекунад.

3) Хушккунӣ ё консерватсияи табиӣ. Меваҳо ва гандумро хушк ва консерва кардан бо роҳи табиӣ (мисли ҷӯшондан ва буридан) барои муддати дароз нигоҳ доштани маҳсулот кумак мекунад.

4) Пухтани дуруст ва ферментативӣ. Масалан, тайёр кардани йогурт ва панир бо бактерияҳои табиӣ, бе иловаи моддаҳои сунъӣ, маҳсулотро солим нигоҳ медорад.

5) Шустану тоза кардан. Пеш аз нигоҳдорӣ шустан ва тоза кардани маҳсулот бактерияҳо ва дигар моддаҳои зарароварро кам мекунад.

6) Истифодаи моддаҳои табиӣ ҳамчун антиоксидант. Масалан, илова кардани лимӯ ба меваҳои бурида, ки муҳити турш медиҳад, реаксияи оксидшавиро суст мекунад.

Гурӯҳи чорум

Боқимондаи меваҳоро ба компост табдил додан роҳи табиӣ ва экологӣ барои истифодаи онҳо мебошад.

1) Ҷамъоварӣ ва ҷудо кардани партовҳо. Порчаҳои мева ва сабзавотро ҷудо мекунанд. Моддаҳои пластикӣ, метал ва маҳсулоти ҳайвонотро ба компост намеандозанд.

2) Буридан ва майда кардан. Порчаҳои калонро майда мекунанд, то тезтар вайрон шаванд.

3) Ҷойгир кардани қабатҳо. Қабатҳои мева ва сабзавотро бо қабатҳои хок, алаф ва баргҳои хушк омехта мекунанд. Ин омезиш бо ҳаво таъмин мешавад ва микроорганизмҳо фаъол мешаванд.

4) Тар кардан ва нигоҳдорӣ. Компостро ҳар чанд рӯз каме тар мекунанд, то микроорганизмҳо беҳтар кор кунанд. Компост танҳо бояд намӣ дошта бошад.

5) Ҳарорати дуруст ва вақт. Компост бояд дар ҷойи гарм ва соя нигоҳ дошта шавад.

Пас аз 2-4 моҳ маҳсулот ба хок монанд ва тира мешавад, ин аломати омода ва тайёр будани компост аст.

Хулосаи омӯзгор: Ҳамаи ин корҳо — истифодаи илм барои зиндагии солим ва зебо мебошанд. Ин маънои воқеии Меҳргон аст: ҳам табиат, ҳам илм, ҳам меҳнат.

5. Арзёбӣ (5 дақиқа)

Омӯзгор саволҳои сода ва фаҳмо медиҳад:

1) Кадом модда анорро ранг медиҳад?

2) Глюкоза чӣ гуна модда аст?

3) Барои чӣ нигоҳдории дурусти мева муҳим аст?

4) Компост чӣ гуна тавассути реаксияи табиӣ ҳосил мешавад?

Ҷавобҳо барои намуна:

1) Ранги сурх дар анор аз моддаи антосианин ба вуҷуд меояд. Антосианин пигменти табиӣ аст, ки дар мева ва сабзавот ранг мебахшад. Дар муҳити турш (кислотагӣ) (мисли шарбати лимӯ ё кислотаи сирко) сурх мешавад. Дар муҳити ишқорӣ (мисли маҳлули содаи нӯшокӣ) кабуд ё сабзтоб мешавад.

2) Глюкоза — ин як шакари одӣ (моносахарид) мебошад, ки моддаи ғизоии асосӣ барои организм аст. Он манбаи энергия барои ҳуҷайраҳо мебошад. Дар меваҳо (мисли себ, ангур, анор) ва зироатҳо (мисли гандум) мавҷуд аст. Ҳангоми ҳазми ғизо ба осонӣ ҷаббида мешавад ва энергия медиҳад.

3) Нигоҳдории дурусти мева муҳим аст, зеро он моддаҳои ғизоиро нигоҳ медорад, вайроншавиро пешгирӣ мекунад ва маҳсулотро тозаву бехатар месозад. Ҳамчунин, он муддати нигоҳдории мева ва сабзавотро дароз мекунад.

4) Компост тавассути реаксияи табиӣ ба вуҷуд меояд, ки дар он боқимондаҳои мева ва сабзавот зери таъсири микроорганизмҳо ва бактерияҳо тадриҷан вайрон мешаванд. Дар натиҷаи ин раванд, онҳо ба маводди хокмонанд, тираранг ва ғании моддаҳои ғизоӣ табдил меёбанд.

Хулосаи омӯзгор: Меҳргон рамзи меҳнат, илм ва дӯстии инсон бо табиат аст. Химия бошад, калиди фаҳмиши ин табиат мебошад.

Супориши вазифаи хонагӣ: Таҳлили моддаҳои ғизоӣ ва рангҳо: Яке аз меваҳо ё сабзавотро интихоб кунед. Муҳити турш ва ишқорӣ (шарбати лимӯ ва маҳлули содаи нӯшокӣ) таъсири онҳо ба рангҳои табиии пигментҳоро мушоҳида кунед. Натиҷаҳоро бо шарҳи ҳамоҳангӣ бо моддаҳои химиявӣ (антосианин, каротиноид, хлорофилл) дар дафтар сабт кунед.